“Het is echt praten, je persoonlijke verhaal met elkaar delen, van hart tot hart. En dat doe je gewoon het beste in je eigen taal” (Öznur Acar, UP!)
Door: Rieke Schouten
Wie zich een middag onderdompelt in een groepsgesprek van UP! voor (oudere) vrouwen met Turkse roots, kan er niet omheen om over taal te schrijven. Dat merkte ik al een paar weken voor de bijeenkomst, toen ik aan Öznur Acar, accountmanager migrantenouderen bij UP!, vroeg of het klopte dat de bijeenkomst helemaal in het Turks zou zijn. En dat ik er waarschijnlijk dus geen woord van zou begrijpen. Ja, dat klopte, maar ik was evengoed van harte welkom! Ik was van tevoren toch een beetje bang dat ik me een buitenstaander zou voelen, omdat ik geen Turks spreek. Maar als ik na de bijeenkomst op het Lambertus Zijlplein (Amsterdam Nieuw-West) in de novemberkou op tram 13 sta te wachten, is mijn conclusie dat ik me inderdaad heel welkom heb gevoeld bij deze vrouwen. Het blijkt maar weer: taal is zoveel meer dan woorden alleen! Bovendien heb ik ervaren dat bijeenkomsten als deze de deelneemsters blij maken en hen een gevoel van verbinding geven.
Dit verhaal is onderdeel van een artikelenreeks van Stichting RCOAK over Lees hier het inleidende artikel: De onderschatte kracht van oudere migranten en het belang van het ‘juiste zetje’. In het hart van de serie maak je kennis met zeven initiatieven die het RCOAK ondersteunt en die zeer effectief zijn in het laten floreren van communities van én met oudere migranten, door het bieden van dat ‘juiste zetje’. Rieke Schouten (Stichting RCOAK) bezoekt al deze initiatieven en doet zo van binnenuit verslag. UP! is initiatief #2
Vertaling van de methodiek
UP! organiseert in tientallen gemeentes in Nederland thematische groepsgesprekken waar ouderen elkaar ontmoeten en bemoedigen, herkenning vinden en waar meer verbinding in de buurt ontstaat. Ouderen gaan nadenken, voelen en praten over wie ze zijn, op dit moment in hun leven. Inmiddels hebben landelijk meer dan 20.000 ouderen meegedaan. UP! is gestart voor ouderen met een Nederlandse achtergrond; inmiddels is er al jaren een focus op gesprekken voor ouderen met een migratieachtergrond. Er zijn in 12 talen vrijwillige gespreksleiders opgeleid, steeds vanuit de eigen community.
Eigenlijk bleek de UP!-methodiek vanaf het begin heel goed bruikbaar bij oudere migranten. Maar er was een culturele vertaalslag nodig, zo legt Öznur Acar uit. In de eerste plaats werkt de zogenaamde UP!-gespreksstarter bij groepen met oudere migranten vaak anders. Öznur: “in de groepen met ouderen met een Nederlandse achtergrond starten we vaak met een gedicht dat past bij het onderwerp. Dat bleek bij oudere migranten minder reactie uit te lokken. We laten bij hen nu vaak een lied in de eigen taal horen, of werken met een kaartenset met afbeeldingen. Dan komt het gesprek meestal vanzelf op gang”. De tweede aanpassing gaat over de groepssamenstelling. Volgens Öznur vraagt dat om maatwerk: “bij Spaanstalige ouderen werkt een gemengde groep prima, maar de meeste Turkse en Marokkaanse vrouwen zullen niet komen als er ook mannen bij zijn.” De derde aanpassing gaat, jawel, over de taal. Öznur is daar heel duidelijk over: “Wil je echt dat het werkt, dat het effect heeft op de mensen, dan móet je het in de eigen taal doen. Dit is namelijk geen politiek. Het is echt praten, je persoonlijke verhaal met elkaar delen, van hart tot hart. En dat doe je gewoon het beste in je eigen taal.”
Mandarijntjes, volkorenbiscuitjes en Turks fruit
Het is een maandagmiddag in november, de vaste UP! middag voor de groep, wanneer ik aanschuif bij het gesprek rond het thema Feest!, in een bovenzaaltje bij Huis van de Wijk Pluspunt in Amsterdam Nieuw-West. Buiten is het regenachtig weer. Bij binnenkomst ben ik nieuwgierig én voel ik me nog wat onwennig, al is het maar omdat ik niet versta waar de vrouwen het onderling met elkaar over hebben. Het is fijn dat Ayse (63 jaar), de vrijwillig groepsbegeleidster, me zo hartelijk begroet en vraagt of ik wat wil drinken. Op een kar staat koffie en thee. De tafels staan zijn in carrévorm opgesteld, met op één hoek een brede doorgang. Op de tafels staan schaaltjes met mandarijn, halve bananen en ‘oer-Hollandse’ volkorenbiscuitjes.
Er zit al een aantal vrouwen in de zaal. Ik geef hen een hand en word vriendelijk begroet. Langzaamaan druppelen er steeds meer vrouwen binnen, uiteindelijk zijn er 22 deelneemsters. Een enkeling heeft een kleinkind mee. De meeste vrouwen dragen een hoofddoek, mooi passend bij de rest van de kleding. Er wordt onderling al wat bijgepraat. De bijeenkomst komt echt op gang wanneer Ayse een Turks lied aanzet, als UP!-gesprekstarter. Direct verschijnen er lachende gezichten. Diverse vrouwen haken hun pink in die van hun buurvrouw en bewegen zo mee met de muziek, alsof de bijeenkomst ineens is veranderd in een feestje. Direct daarna begint er een geanimeerd gesprek. Uit het geknik maak ik op dat er onderlinge herkenning is. De vrouwen luisteren aandachtig naar elkaar en het gesprek golft door de ruimte. De ogen van de meeste vrouwen staan levendig. Soms stelt Ayse een vraag, of zorgt dat het gesprek weer centraal wordt als er door elkaar wordt gepraat. Ook roepen de vrouwen zelf soms “sstt” om anderen stil te krijgen. Door alles wat er in de zaal gebeurt, krijg ik de indruk dat iedereen zich welkom en gezien voelt. Beyhan (50 jaar), de rechterhand van Ayse, vertaalt af en toe voor mij. Het gesprek gaat over het Suikerfeest en het Offerfeest, en dat roept mooie herinneringen op. Er is ook wat weemoed naar hoe het vroeger was, waarbij iedereen samenkwam bij opa en oma en alle kinderen op straat speelden en snoepjes kregen van de buurtjes. Die saamhorigheid wordt duidelijk gemist.
Halverwege zet Ayse opnieuw muziek aan, dit keer met vrolijke drums. Samen met Beyhan danst ze lekker mee, in de open ruimte. Andere vrouwen sluiten aan, en ik word aangespoord om ook mee te doen. Veel vrouwen klakken ritmisch met hun vingers op de maat van de muziek; het klinkt luid. Zelf krijg ik het echter niet voor elkaar. Uit een kastje worden tamboerijnen en doekjes tevoorschijn getoverd, en dat maakt het nog feestelijker. Er wordt Turks fruit rond gedeeld.
Na afloop van het groepsgesprek vervolgen veel vrouwen de bijeenkomst beneden, met een beweegles van Dance Connects, al jaren samenwerkingspartner van UP! voor oudere migranten.
Verbinden door te delen
Bij het gesprek achteraf met Ayse is taal opnieuw een belangrijk onderwerp. Ze verontschuldigt zich dat ze niet zo goed Nederlands spreekt: “ik vind dat echt jammer, vroeger ging ik niet naar Nederlandse les. Ja, ik woonde 10 jaar bij mijn schoonouders. Ik was altijd thuis, mocht niet naar buiten. Het was een klein huis, ik had een hele kleine kamer, alleen mijn kinderen en ik.” Ik zie dat het haar raakt om dit te vertellen. Ayse gaat verder en vertelt vanuit haar eigen ervaring dat veel oudere Turkse vrouwen hierheen zijn gekomen toen ze klein waren of om te trouwen, dat ze in hun leven veel zijn thuisgebleven en nauwelijks naar buiten mochten. Bij Ayse veranderde dat na haar scheiding, en uiteindelijk werd ze vrijwillig gespreksbegeleider voor UP!. Ayse: “ik woonde hier in de buurt en kende veel Turkse vrouwen. En ik wilde hen helpen, dingen samen doen. Toen ontmoette ik Öznur, zonder haar had ik het niet gedurfd. Zei heeft mij geholpen en ik heb een training gevolgd bij UP!”
Een aantal deelnemers vertelt in het gesprek na de bijeenkomst wat de betekenis van deze groepsgesprekken voor hen persoonlijk is. Er wordt veel genoemd: de deur uitkomen, buurtbewoners (beter) leren kennen, gezelligheid, iets nieuws leren, bijvoorbeeld over mantelzorg of social media, je kunnen ontspannen, je gesteund voelen en jezelf ontwikkelen. Deelneemster Şengül (55 jaar) vertelt hoe dit haar rol thuis heeft veranderd: “We kregen het advies om vaker ‘nee’ te zeggen. Toen ik thuis kwam na de bijeenkomst, vroeg mijn man me wat voor hem te doen en ik zei: ‘nee’. [lachend:] Hij was in shock. Maar ik heb geleerd dat ik een beetje meer voor mezelf moet zorgen”. Groepsbegeleidster Ayse vult hierop aan en ziet deelneemsters vaak veel positiever vertrekken dan dat ze binnen komen: “vaak komen vrouwen binnen met een boos of verdrietig gezicht. Dan zijn er thuis problemen ofzo. En dan beginnen we hier zo’n beetje met koffie of thee drinken. En dan praten we met elkaar. En als ze weggaan lachen ze weer. Dan ben ik echt blij.”
Het ‘juiste zetje’
In het openingsartikel werd het belang genoemd van het ‘juiste zetje’ waarmee oudere migranten actief of actiever worden in een community. Hoe ziet dat ‘juiste zetje’ er bij UP! eruit? Wat doen zij om oudere migranten deel te laten nemen en voor zoveel verandering bij hen te zorgen? Deze vraag daagt Öznur Acar uit om meer over de kracht van de methodiek te vertellen: “Het gaat bij deze groepsgesprekken om praten op persoonlijk niveau met mensen die min of meer hetzelfde hebben meegemaakt of die je begrijpen vanuit de culturele kant, zo noem ik dat maar. Over thema’s die ertoe doen, zoals ‘heimwee’, ‘hier begraven worden’ of ‘nu ik!’, gekozen door de groep. De deelnemers zijn heus niet allemaal hetzelfde, absoluut niet. Maar je deelt wat en neemt het daarom van elkaar gemakkelijker aan. Je ziet dan dat veel deelnemers zeggen: ‘ik heb dit nooit eerder verteld, daar werd bij ons niet over gesproken’. En dat lucht dan enorm op. En het geeft herkenning: ‘Oh, ik wist dit van jou niet, en ik ken je al jaren. Weet je, mijn huwelijk was ook zo’. Of: ‘ik heb ook een familielid met psychoses’. Dat zorgt ervoor dat het contact verdiept en deelneemsters elkaar ook buiten de groep opzoeken, voor steun en gezelligheid.”
Het ‘juiste zetje’ om de deelneemsters uit hun huis en naar de bijeenkomsten te krijgen is zonder twijfel de inzet van Ayse, daar is iedereen het over eens. Zij kende veel van deze vrouwen al, en maakt dat iedereen zich welkom voelt. De deelneemsters zijn zelf ook ambassadeurs van de groep, en vertellen hun ervaringen door of nemen iemand mee. De vrouwen zitten allemaal met elkaar in een appgroep en Ayse stuurt hen steeds een paar dagen van tevoren een appje met een uitnodiging en een programma. In de eigen taal natuurlijk! Wie wegblijft zonder dat bekend is waarom krijgt een persoonlijk bericht, of een belletje. Deelneemsters die elkaar op straat tegenkomen, vragen naar wie al een tijdje niet is gezien: “weet jij hoe het gaat?”
Heel belangrijk voor het succes is ook de fijne samenwerking tussen verschillende partijen. Daarover spreek ik ook nog even met Evelien Konings, opbouwwerker bij Eigenwijks in Geuzenveld. Toen Ayse zich bij haar meldde was ze nog best nieuw in haar functie en op zoek naar wat ze voor de Turkse vrouwen kon betekenen: ‘Er was een behoefte die nog niet vervuld was. Een onderliggende behoefte naar samenzijn, de herkenning in elkaar en om iets nieuws te leren zonder direct in een schoolklas te zitten. UP! biedt een structuur, in de vorm van hun groepsgesprekken. Dat biedt een duidelijke meerwaarde ten opzichte van alleen samen ontbijten of koffiedrinken”. Evelien ziet zichzelf als aanjager en heeft de groep geholpen door het bieden van de zaal bij het Pluspunt met koffie en thee: “als iets echt van meerwaarde is vanuit de buurt voor de buurt, dan bieden we dat kosteloos aan. Ik ben altijd wel een pleitbezorger van dit soort initiatieven. Onderschat niet wat dit met mensen en de gemeenschap kan doen.”
Bayram
Als ik naar huis vertrek is dat met een positief, bijna feestelijk gevoel, passend bij het UP!-thema van vanmiddag. En leuk, ik heb geleerd dat bij ‘feest’ in het Turks ‘bayram’ is, dat woord hoorde ik steeds langskomen in het groepsgesprek. Ik vind het vooral mooi om te zien hoeveel er in een buurt kan ontstaan, gewoon van onderaf. Wat begon bij één persoon (Ayse) is nu een groep die wekelijks samenkomt, met vaak wel 30 deelneemsters. Het is voor hen echt een moment voor zichzelf, waarin ze met elkaar kunnen delen wat hen bezighoudt. Zo creëren ze zomaar ergens in Amsterdam met elkaar toch weer de saamhorigheid die ze missen, van de feesten van vroeger in Turkije. Hoe bijzonder is dat?!
Voor meer informatie over UP!: www.upinnederland.nl of oznur.acar@upinnederland.nl.
Dank, Lizzy Pruijssers, voor het samen deelnemen aan het groepsgesprek en voor het afnemen van de interviews.
Lees hier het openingsartikel terug.
Lees hier het artikel over Het Chinese Danspaleis (#1) terug.
