“Als wij hier samen dansen, dan is alles vergeten” (Zina, deelneemster)
Door: Rieke Schouten
Ik kom niet heel lekker binnen, die dinsdagochtend begin december, bij Jungle Amsterdam in de Dapperbuurt. Het plan is om mee te doen met Sociaal Danstheater Sfera, samen met oudere vrouwen met allerlei achtergronden. Maar ik zie het nog niet helemaal voor me vandaag. Met een vleug lippenstift hoop ik er tenminste uit te zien alsof ik er klaar voor ben. Eenmaal binnen in de zaal zie ik een lange tafel waar het ontbijt al is klaargezet. Een aantal vrouwen heeft al plaatsgenomen en praat wat bij, met een kopje koffie of thee. Initiatiefneemster Tatiana de la Fuente heet me hartelijk welkom. Ik mompel wat over hoofdpijn en ze loodst me naar een plekje met twee vrouwen van Nederlandse komaf ‘om even te wennen’. Eén van hen, Maud (68), vertelt me alvast dat wat ik hier ga beleven eigenlijk niet te beschrijven is: “het is zo bijzonder, dat zul je zo wel ervaren”. Het is het begin van een wervelende Sfera-ochtend, een bijna existentiële ervaring. TEST
Dit verhaal is onderdeel van een artikelenreeks van Stichting RCOAK over Communityvorming met oudere migranten. Lees hier het inleidende artikel: De onderschatte kracht van oudere migranten en het belang van het ‘juiste zetje’. In het hart van de serie maak je kennis met zeven initiatieven die het RCOAK ondersteunt en die zeer effectief zijn in het laten floreren van communities van én met oudere migranten, door het bieden van dat ‘juiste zetje’. Rieke Schouten (Stichting RCOAK) bezoekt al deze initiatieven en doet zo van binnenuit verslag. Sfera is initiatief #3.
Gemeenschapsopbouw door middel van dans
Sfera en Jungle Amsterdam zijn vanaf het begin met elkaar verbonden, zo leer ik later van Jannekee Jansen op de Haar, uitvoerend directeur bij De Jungle. “In 2016 stapte hier een Marokkaanse dame binnen, Zohra. Zij was afgeknapt op welzijnsprojecten in de buurt en wilde zelf iets opzetten voor ‘haar’ vrouwen. Het klikte direct. We zijn toen samen gestart op de donderdagochtend, vooral voor vrouwen met een Marokkaanse en Turkse achtergrond. Al vanaf het begin met ontbijt. We keken samen met de vrouwen wat zij nodig hadden, bijvoorbeeld voor de stress die zij ervaren. In 2018 stapte Tatiana binnen, een kunstenares en choreograaf, met een achtergrond in moderne dans. Ook dat klikte meteen. Tatiana vertelt het verhaal verder: “Er stond een bord buiten dat er een vrouwenfeest was. Ik wilde best wat vrouwen ontmoeten in de buurt. Eenmaal binnen bij het feest zag ik veel vrouwen met een Arabische en Turkse achtergrond. Het viel me op dat niemand danste, en toen heb ik één vrouw gevraagd of ze met me wilde dansen. Om een lang verhaal kort te maken: Jannekee zag dat er iets ontstond op de dansvloer. We zijn met een kleine groep gaan experimenteren en daar is Sfera uit gegroeid”.
Het is nadrukkelijk geen dansles, wat Sfera biedt. En Sfera gaat overduidelijk niet alleen over dans, zo vertelt de website van Jungle Amsterdam: ‘bij Sfera staat de ontwikkeling van oudere migrantenvrouwen ín relatie tot vrouwen met een Nederlandse achtergrond centraal, met als doel om lokaal sociale verandering mogelijk te maken. Sfera’s Sociaal Danstheaterprogramma omvat niet alleen de artistieke elementen van danstheater, maar ook de kracht van gemeenschapsopbouw en persoonlijke groei, verweven in de expressieve en helende kunst van bezield sociaal danstheater’.
Inmiddels is Sfera een vaste waarde bij Jungle Amsterdam en barst de dinsdaggroep bijna uit zijn voegen. De methodiek staat als een huis en er ontstaan nieuwe groepen met eigen namen, zodat ook andere vrouwen kunnen meedoen. De groepen Luna, Clara, Zayna en Criola, de laatste gericht op vrouwen met Afrikaanse roots. Het mooiste is: deze nieuwe groepen ontstaan van binnenuit en worden geleid door vrouwen die zijn gestart als deelnemer. Het zijn vrouwen die voelen welke behoefte er is en die de mogelijkheden zien. ‘Matriarchale figuren’ noemt Tatiana hen. Via coaching helpt zij deze natuurlijke leiders om hun droom te realiseren en de groep op te bouwen. In Amersfoort is er ook een groep, via Scholen in de Kunst.
De zwaarte delen
Deze dinsdagochtend begint, als altijd, met een ontbijt. Aan een lange tafel die rijk is gevuld: verse salade, partjes sinaasappel en banaan, Turkse yoghurt, bruinbrood, kaas en pindakaas. Gastvrouw Khadija (56) loopt druk heen en weer met schalen en kannen, zodat niemand iets tekortkomt. Het valt me op dat iedereen aan tafel een beetje op elkaar let: ‘wil je nog koffie?’. Samen ontbijten is hier essentieel, leer ik van Khadija en Tatiana. Tatiana noemt het ontbijt een overgangszone, het verlaagt voor nieuwelingen de drempel om te komen. Khadija benadrukt het belang van het ontbijt voor de verbinding en de onderlinge warmte. Tot slot is het ontbijt een plek om te delen wat je bezighoudt. Tatiana: “wat doen wij hier aan die lange tafel? We delen de zwaarte van het leven. En die verdelen we zo over meerdere mensen. Dat gewicht wordt daardoor een beetje minder.”
Naarmate het ontbijt vordert loopt Tatiana even rustig rond. Bij iedereen legt ze haar hand op de rug. Ook bij mij, en dat voelt als een warm welkom. Dit sluit aan bij wat Tatiana later vertelt over haar aanpak en de betekenis ervan: “de vrouwen voelen. Ze voelen zich geliefd, gezien, gehoord, erkend, gemist. Dat zijn diepere gevoelens van een wezen dat niet alléén kan groeien. Dat is wat we hier doen. We groeien in verbinding met elkaar.” En dan opeens klinkt de muziek uit de boxen; als eerste een uptempo nummer van de Palestijnse zanger Shafeq Kabaha. Tatiana begint te dansen in het midden van de grote zaal, en het groepje vrouwen dat met haar meedanst groeit snel. Ik neem nog even de ruimte in me op: de zaal is groot en hoog, met een fijne houten dansvloer. De lange gordijnen en gekleurde lampen geven een theatervibe. Schilderijen met dieren, een hoekje met Marokkaanse banken en de bar maken dat de ruimte toch knus aanvoelt. Er staan wat stoelen klaar voor vrouwen die het fijn vinden of het nodig hebben om een poosje te zitten. Vanmorgen zijn we met veel vrouwen: 37 uiteindelijk! Met allerlei verschillende achtergronden, zo zie ik en hoor ik later. Vandaag in elk geval Marokkaans, Turks, Nederlands, Syrisch, Koerdisch, Irakees, Russisch, Chinees, Surinaams en Congolees. Ik zie vooral oudere vrouwen, losjes gekleed. Er zijn ook wat jongere vrouwen. Deze bonte mix van vrouwen geeft me een bijzonder gevoel.
En allemaal dansen we. Op geleide van Tatiana, elkaar en de muziek bewegen we ons door de ruimte. Als een zwerm spreeuwen, in een raadselachtige choreografie. Bij sommige nummers zoeken we elkaar als vanzelf op, met de handen open naar elkaar toe. Wanneer we ons snel door de ruimte bewegen bieden enkele vrouwen elkaar steun. Soms zoekt Tatiana een specifieke deelneemster op, om haar erbij te halen, of de vloer te geven. Soms voelt een vrouw zichzelf vrij om te shinen en maakt de zwerm ruimte voor haar. Andere nummers zorgen juist dat we meer naar binnen keren, zoals het lyrische Merrouh van Emel. Ik zie bij sommige vrouwen hun lippen bewegen, ze zingen zachtjes mee, ik zie dat het hen raakt. Ook ik voel me geraakt. De voorgaande periode was er één met verlies voor mij. Zo overleed medio oktober een oudere vriend aan kanker; een nabij familielid is langdurig ziek. De muziek en dans voeren me naar mijn verdriet. Maar ook naar de verbondenheid, liefde en hoop die daaronder schuilgaan. Ik realiseer me dat dit zo menselijk is, dat het waarschijnlijk een groot deel van de vrouwen hier net zo vergaat.
Als een veertje
Dit beeld wordt bevestigd in het gesprek met enkele deelneemsters op een ander moment. Hun ogen lichten op als ze over Sfera praten. Zina (67, Russische achtergrond) noemt dat zij erg verdrietig was na de dood van haar man en eenzaamheid ervaarde: “en toen kwam ik hier. Ik voel me hier thuis, en ik krijg zoveel energie van de andere mensen. Als wij hier samen dansen, dan is alles vergeten.” Media (52, Irakese achtergrond) vertelt hoe goed Sfera haar doet: “als ik thuis ben voel ik mij ziek, ik slaap veel en neem medicijnen. Nu ik met Sfera meedoe heb ik geen medicijnen nodig. Ik heb veel stress, maar als ik hier ben geweest voel ik geen stress meer. Dan voel ik me licht als een veertje!”. Ook gastvrouw Khadija ziet de meerwaarde van Sfera juist ten aanzien van de worstelingen van de vrouwen. Als gastvrouw wil zij hier ruimte voor maken: “deze vrouwen moeten van zichzelf leren houden. Ze zijn mensen, ze bestaan, ze hebben hun voet op de aarde. Sommige vrouwen hebben een behoorlijk gevorderde leeftijd en ze nemen in hun hart veel mee waar ze niet over kunnen praten. En dan opeens gaan ze je alles vertellen.”
Voor deze vrouwen is de onderlinge verbinding heel belangrijk, over grenzen van culturen heen. Het effect reikt veel verder dan de bijeenkomsten. Rockeja (72, Marokkaanse achtergrond) vertelt dat ze opeens veel mensen in de buurt kent door Sfera: “het is eigenlijk een soort familie. Je kent elkaar nu gewoon. Dat is heel anders dan dat je iemand niet kent”. Maud (68, Nederlandse achtergrond) beaamt dit: “Ik vind het ook zo fijn dat we met allerlei verschillende nationaliteiten zijn. Dat geeft het gevoel: het kan wel!”. Tatiana is overtuigd van de impact hiervan op de wijk: “oudere vrouwen uit groepen die normaal niet zo dicht bij elkaar zijn, die ontmoeten elkaar nu bijvoorbeeld op de markt. Ze herkennen elkaar, ze zijn blij om elkaar te zien. Ze worden zachter naar elkaar, en dat beïnvloedt de hele buurt. Want het zijn mensen die normaliter genegeerd worden op straat. De gemeente Amsterdam realiseert zich dat helemaal niet.”
Ook Jannekee van De Jungle ziet dit gebeuren: “ik merk dat vrouwen ook buiten contact krijgen. Ook met mensen waar ze voorheen geen contact hadden, met heel verschillende achtergronden. Het is wezenlijk contact. Ik zie dat mensen dan ook een beetje naar elkaar omkijken. Er zijn vrouwen die elkaar ook privé opzoeken. Dat heeft absoluut een meerwaarde voor de buurt.”
Het ‘juiste zetje’
In het openingsartikel werd het belang genoemd van het ‘juiste zetje’ waardoor oudere migranten aan een community bouwen. Hoe ziet dat ‘juiste zetje’ er bij Sfera eruit? Essentieel is de visie waaruit zowel De Jungle als Sfera werken. Jannekee: “Wij werken vanuit diep respect voor de mensen die komen en geven de vrouwen de kans om zelf de regie te pakken. Zeker migrantenvrouwen krijgen vaak te horen of te voelen dat ze toch wat minder zijn. Omdat ze de taal niet spreken, of omdat ze geen of weinig opleiding hebben gehad. Ik vind dat we daarvan af moeten. We geven mensen in deze samenleving eigenlijk geen kans. We laten een enorm potentieel onbenut.” Tatiana vertaalt deze visie in haar houding: “Ieder mens is een mysterie voor mij, kwetsbaar en gelijkwaardig. Ik zal nooit denken dat ik weet wat zij nodig hebben om veilig te zijn of een actieve rol te pakken, maar hen die vraag blijven stellen.”
Heel belangrijk is ook het bieden van continuïteit, zodat er een infrastructuur ontstaat voor het leven van de deelnemers. Waarbij deelnemers ervaren dat dit een vast punt is en blijft in hun leven. Daarmee is het eigenlijk een wijze van samenleven geworden. Tatiana: “Dat heeft met bewustzijn te maken. Bewustzijn van het sociale zelf naast het individuele zelf. Ik denk dat we dat in Nederland gewoon vergeten zijn en daarom is er zoveel eenzaamheid. In zo’n infrastructuur die Sfera vormt binnen Jungle Amsterdam hoeft zulke eenzaamheid niet te bestaan.” De steun van het RCOAK was belangrijk voor het bouwen van die infrastructuur, met als concreet resultaat een weekprogramma in 2025.
Minstens net zo belangrijk is de rol van Tatiana de la Fuente, als vakvrouw én mens. Daar is iedereen het over eens. Deelneemster Zina: “ik wil nog een paar woorden zeggen over onze Tatiana. Een vrouw met aandacht voor alle mensen. Zij weet wat het is, binnenpijn. En zij weet of we rustig moeten bewegen, of actief. Ze is zo’n mooi persoon”. Gastvrouw Khadija beaamt dit: “Tatiana is als een moeder voor ons. Zij zorgt voor onze kerngroep, ze leeft mee als er iets gebeurt. Ze omarmt alles. Niet alles is helemaal goed. Maar toch. Het is leven. We hebben veel respect voor elkaar. En we houden van elkaar.”
Tot slot is de vorm van de activiteit een belangrijke succesfactor. Zowel het ontbijt als deze dansvorm, die helpen om bruggen te slaan tussen verschillende mensen. Tatiana: “het mooie is dat dit werkt zonder dat de beheersing van taal de leidende factor is. Maar er komt wel een andere taal voor in de plaats. Dat is die lichaamstaal, die bezielde taal, die taal van het hart. Hoe je elkaar nadert, met schroom, met bluf, met zachtheid. Elkaar in zachtheid ontvangen, dat is zo belangrijk om samen te leven met elkaar.”
Lichtjes in de ogen
Het is die zachtheid waarmee ik naar huis vertrek, heel anders dan hoe ik binnenstapte. In de avond appt Tatiana nog even. Dat ze zo trots is op de deelnemers: “Als je weet waar ze vandaan komen: stram en in hun schulp. Nu zie ik lichtjes in hun ogen!”
Luister de playlist van de bijeenkomst van deze dag op Spotify, met muziek uit 15 landen.
Voor meer informatie over Sfera: www.jungle.amsterdam/sfera-vrouwen of jannekee@jungle.amsterdam.
Dank, Lizzy Pruijssers, voor het samen deelnemen aan het groepsgesprek en voor het afnemen van de interviews.
